Waarom je lichaam soms sneller reageert dan je hoofd
Over de nervus vagus, oude pijn en de zoektocht naar verbinding
"Ik snap niet waarom ik zo heftig reageer."
Het is een zin die ik regelmatig hoor in mijn praktijk. Mensen vertellen hoe ze volledig van slag raken door iets wat voor een ander misschien klein lijkt.
Een partner die afwezig reageert. Een berichtje dat onbeantwoord blijft. Een kritische opmerking. Een ruzie die uit de hand loopt.
Ze schamen zich vaak voor hun reactie.
"Ik weet rationeel dat er niets ernstigs aan de hand is, maar toch raak ik in paniek."
Wat veel mensen niet weten, is dat hun lichaam vaak reageert op oude ervaringen die veel dieper liggen dan de situatie van dit moment.
Daar komt de nervus vagus om de hoek kijken.
Wat is de nervus vagus?
De nervus vagus is een belangrijke zenuw die voortdurend informatie uitwisselt tussen je hersenen en je lichaam. Je kunt hem zien als een soort interne veiligheidsradar.
De hele dag door stelt jouw zenuwstelsel eigenlijk maar één vraag:
Ben ik veilig?
Wanneer het antwoord "ja" is, voel je je ontspannen. Je kunt nadenken, luisteren, verbinden, liefhebben, spelen, genieten en nieuwsgierig zijn.
Wanneer het antwoord "nee" is, schakelt je lichaam automatisch over op overlevingsreacties.
Dat gebeurt vaak sneller dan je bewust kunt denken.
Niet alleen geweld veroorzaakt trauma
Wanneer mensen aan trauma denken, denken ze vaak aan ernstige gebeurtenissen zoals mishandeling, oorlog of misbruik.
Maar trauma ontstaat niet alleen door wat iemand wordt aangedaan.
Trauma ontstaat ook door wat iemand heeft gemist.
Voor een kind zijn emotionele beschikbaarheid, aandacht, erkenning en veiligheid geen luxe. Het zijn levensvoorwaarden.
Een kind dat structureel wordt genegeerd, buitengesloten, afgewezen of emotioneel verwaarloosd, ervaart iets fundamenteels:
"Ik ben alleen."
Voor een volwassen persoon kan een boze blik vervelend zijn.
Voor een afhankelijk kind kan uitsluiting voelen als levensgevaar.
Ons zenuwstelsel is namelijk gebouwd voor verbinding.
In de diepste lagen van ons brein betekent buitensluiting:
"Ik hoor er niet meer bij."
En vroeger betekende dat letterlijk minder kans op overleven.
Hoe oude pijn zich vastzet in het lichaam
Kinderen kunnen meestal niet vechten tegen hun ouders.
Ze kunnen meestal ook niet weg.
Dus blijft er vaak nog één mogelijkheid over:
verstijven.
Het kind leert gevoelens weg te stoppen.
Niet meer te voelen.
Niet meer te vragen.
Niet meer te huilen.
Niet meer zichtbaar te zijn.
Het lichaam slaat ondertussen alles op.
De spanning.
De angst.
De eenzaamheid.
De afwijzing.
De machteloosheid.
Niet als herinnering in woorden, maar als lichamelijke ervaring.
Jaren later is de situatie veranderd.
Maar het zenuwstelsel herkent nog steeds signalen die lijken op vroeger.
En dan kan het alarmsysteem ineens afgaan.
Waarom een klein conflict soms zo groot voelt
Stel:
Je partner komt thuis en reageert afstandelijk.
Voor iemand zonder deze geschiedenis kan dat vervelend zijn.
Maar voor iemand die vroeger veel emotionele verwaarlozing heeft meegemaakt, kan het zenuwstelsel iets heel anders registreren.
Niet:
"Mijn partner is moe."
Maar:
"Ik word afgewezen."
"Ik ben niet belangrijk."
"Ik raak iemand kwijt."
"Ik sta er alleen voor."
Het lichaam reageert onmiddellijk.
Het hart gaat sneller kloppen.
De ademhaling verandert.
Spieren spannen zich aan.
Stresshormonen worden vrijgemaakt.
En plotseling lijkt de situatie veel groter dan zij feitelijk is.
Niet omdat iemand overdrijft.
Maar omdat het lichaam oude pijn herkent.
De drie overlevingsreacties
Wanneer het zenuwstelsel onveiligheid ervaart, zien we vaak drie reacties.
Vluchten
Mensen trekken zich terug.
Ze vermijden gesprekken.
Ze gaan overmatig werken.
Ze zoeken afleiding.
Ze verdwijnen emotioneel uit de relatie.
Van buiten lijkt het alsof het hen niets doet.
Van binnen is er vaak veel angst.
Aanvallen
Sommige mensen worden juist boos.
Ze gaan controleren.
Bekritiseren.
Discussiëren.
Dwingen.
Onder de boosheid zit vaak een diepe angst om verlaten of afgewezen te worden.
Verstijven
Anderen klappen dicht.
Ze kunnen niets meer zeggen.
Voelen zich leeg.
Kunnen niet meer nadenken.
Ze lijken afwezig.
Hun zenuwstelsel heeft de verbinding tijdelijk afgesloten om zichzelf te beschermen.
Het tragische gevolg
Wat ik in relatie-, individuele- en gezinsttherapie vaak zie, is dat mensen juist het contact verliezen waar ze het meest naar verlangen.
Onder de boosheid zit vaak een behoefte aan geruststelling.
Onder het terugtrekken zit een verlangen naar nabijheid.
Onder het verstijven zit een behoefte om gezien en begrepen te worden.
Maar de overlevingsreactie wordt zichtbaar.
Niet de behoefte.
Niet het verlangen.
Niet de kwetsbaarheid.
Daardoor ziet de partner vooral de aanval, de afstand of de stilte.
En precies dát veroorzaakt vaak nieuwe verwijdering.
Wat iemand werkelijk nodig heeft
Onder vrijwel iedere pijnlijke reactie ligt uiteindelijk dezelfde menselijke behoefte.
De behoefte om te voelen:
"Ik ben belangrijk voor jou."
"Je ziet mij."
"Je laat mij niet alleen."
"Ik hoor erbij."
"Ik ben veilig bij jou."
Dat zijn geen kinderachtige verlangens.
Dat zijn fundamentele menselijke behoeften.
Van geboorte tot aan het einde van ons leven.
Herstel begint met begrijpen
Herstel ontstaat niet doordat we onszelf dwingen anders te reageren.
Herstel begint wanneer we begrijpen wat ons lichaam probeert te vertellen.
Wanneer we leren herkennen:
"Dit is niet alleen deze situatie."
"Mijn zenuwstelsel reageert op iets dat veel ouder is."
"Mijn lichaam probeert mij te beschermen."
Vanuit dat bewustzijn ontstaat ruimte.
Ruimte om te vertragen.
Ruimte om gevoelens te herkennen.
Ruimte om woorden te geven aan wat er werkelijk speelt.
Niet:
"Jij doet altijd..."
Maar:
"Ik merk dat ik bang word dat ik je kwijt raak."
Niet:
"Laat maar."
Maar:
"Ik heb je eigenlijk nodig."
Dat zijn vaak de momenten waarop echte verbinding weer mogelijk wordt.
Tot slot
Veel mensen dragen de gevolgen van emotionele verwaarlozing, uitsluiting of afwijzing jarenlang met zich mee zonder zich daarvan bewust te zijn.
Hun lichaam herinnert zich wat hun hoofd soms allang vergeten is.
De nervus vagus en ons zenuwstelsel vertellen ons iets belangrijks: we zijn gemaakt voor verbinding.
Wanneer die verbinding vroeger ontbrak, leert het lichaam zichzelf beschermen.
Maar wat ooit een slimme overlevingsstrategie was, kan later in het leven een obstakel worden , een blokkade voor intimiteit, vertrouwen en liefde.
Daarom gaat herstel niet alleen over het begrijpen van het verleden.
Het gaat vooral over het opnieuw leren ervaren dat je vandaag wél veilig bent.
Dat je gezien mag worden.
Dat je behoeften ertoe doen.
En dat echte verbinding begint op het moment dat de bescherming iets zachter mag worden, zodat de mens achter de overlevingsreactie weer zichtbaar kan worden.
Mirjam Veltman
Moon Consultancy – Relatietherapie, trauma en herstel van verbinding
